Gevangeniskopie

Een bijzondere kopie van Guido Gezelles Woordentas komt naar het Gezellearchief. De zogenaamde gevangeniskopie werd tussen 1900 en 1901 door gevangenen in de gevangenis van Gent overgeschreven. Nu schenkt het Leidse Instituut voor de Nederlandse Taal (INT) deze unieke kopie aan het Gezellearchief.

Lees meer

Willem de Vreese

Een ware schat

Gezelles Woordentas ontstond uit zijn droom om een woordenboek van de Vlaamse taal samen te stellen. In 1898 stelde hij, als lid van de Koninklijke Vlaamse Academie, op verzoek van de Woordenboekcommissie 100.000 fiches ter beschikking van het Woordenboek der Nederlandse Taal (WNT), om de Zuid-Nederlandse woordenschat beter te vertegenwoordigen. De uitwisseling verliep via Willem de Vreese, corresponderend lid van de commissie in Leiden.

“Ik heb nu al de excerpten uit Uwe verzameling bestudeerd, en ik aarzel niet die verzameling een ware schat te noemen.”

Willem de Vreese aan Guido Gezelle - Gent, 2 juli 1898

Caesar Gezelle

Strijd om Gezelles woorden

Na Gezelles overlijden in 1899 dreigde de studie van de Woordentas stil te vallen. De KANTL wilde de verzameling voor 800 frank aankopen, maar Caesar Gezelle, die het familiearchief beheerde, verzette zich. De erfgenamen waren niet bij de aankoop betrokken en het ging bovendien slechts om een deel van Gezelles taalkundige verzamelingen. Ook een regeling via bruikleen kwam er niet: Caesar eiste dat de geleende verzameling direct naar de familie terugkeerde.

Geheime gevangeniskopie

Op 9 augustus 1900 besliste de KANTL om de 100.000 fiches in het geheim te laten overschrijven voor het WNT. Gedetineerden in de Gevangenis van Gent aan de Nieuwewandeling namen het werk op zich, tegen 2,50 frank per duizend fiches. De kopieën waren vaak slordig, onvolledig of moeilijk leesbaar. Rond 1901 was de overschrijving voltooid en kwam de Gentse kopie bij het WNT in Leiden terecht.

Gevangeniskopie

Naar Leiden

Kort na de Tweede Wereldoorlog verwierf het woordenboekproject de gevangeniskopie uit de nalatenschap van Willem de Vreese. Toen de originele Woordentas in 1961 in bruikleen naar Leiden ging, verloor de kopie haar functie. Na de voltooiing van het WNT keerde het origineel in 1999 terug naar het Guido Gezellearchief in Brugge, terwijl de gevangeniskopie in Leiden bleef.

Hartskreten van gevangenen

De gevangenen lieten verrassende sporen na. Tijdens het overschrijven brachten de kopiisten uit de Gentse gevangenis persoonlijke notities aan op de originele fiches in de Woordentas. Daarin schreven ze over hun harde leven in de gevangenis, over eenzaamheid, frustratie en de zwaarte van het werk. In totaal zouden er 65 van zulke notities bestaan.

“Oh droevige eenzaamheid, hier in het gevang, altijd opgesloten en voor mij niemand, die aan de overheid een woord ten besten spreekt om eene vermindering te bekomen.”

Gevangene - Gent, 5 juni 1901

“Pauvres malheureux qui sont ici en prison, privés de tout ce qui leur fut chêr au monde, plus de caresses de leurs chêrs parents.”

Gevangene - Gent, 1900-1901

“Adieu Peteghem village de ma jeunesse, adieu ma belle ma charmante maitresse (...) o triste solitude ou on se nourrit des ses tristes pensées.”

Gevangene - Gent, 6 mei 1901

Alle beelden gevangenis: Collectie Archief Gent MA_SCMS_PBK_1721_R)